In 3 stappen naar een écht goed afgestemd hitteplan

Van gemeenten wordt verwacht dat zij actief aan de slag gaan met klimaatadaptatie, waaronder het omgaan met hitte. Er spelen veel urgente vraagstukken tegelijk (sociale crisis, energiecrisis, stikstofcrisis, om maar een paar crises te noemen) en er moeten veel ballen hooggehouden worden. Naast budget moeten ook tijd en energie verdeeld worden binnen de organisatie en dan kan het verleidelijk zijn om het hitteplan van een buurgemeente te kopiëren of algemene maatregelen in te zetten: een fontein en een grasveld dragen bij aan verkoeling, toch?

11 May 2023

Van gemeenten wordt verwacht dat zij actief aan de slag gaan met klimaatadaptatie, waaronder het omgaan met hitte. Er spelen veel urgente vraagstukken tegelijk (sociale crisis, energiecrisis, stikstofcrisis, om maar een paar crises te noemen) en er moeten veel ballen hooggehouden worden. Naast budget moeten ook tijd en energie verdeeld worden binnen de organisatie en dan kan het verleidelijk zijn om het hitteplan van een buurgemeente te kopiëren of algemene maatregelen in te zetten: een fontein en een grasveld dragen bij aan verkoeling, toch?

Klimaatverandering leidt tot langere periodes van hitte en hogere temperaturen. Extreme hitte is één van de gevaarlijkste klimaatrisico´s. Hoewel het Nationaal Hitteplan afgegeven wordt door het RIVM tijdens hete periodes, biedt dit op lokale schaal te weinig houvast om kwetsbare inwoners te beschermen tegen hittestress. In dit artikel wordt een 3-stappenplan aangeboden voor gemeenten om een lokaal hitteplan op te stellen dat daadwerkelijk goed afgestemd is op hun gemeente.

Kies de juiste maatregelen

Om zo efficiënt mogelijk met middelen (o.a. mankracht en budget) om te gaan is het belangrijk om de juiste maatregelen in te zetten voor de preventie van hittestress. Dat betekent dat er eerst gekeken moet worden naar welke maatregelen effectief voor verkoeling kunnen zorgen. Waar men vaak denkt aan verkoelende eigenschappen van water bijvoorbeeld, blijkt uit onderzoek dat alleen een groot watervolume (bijvoorbeeld een grote en diepe vijver, een meer of een rivier) daadwerkelijk een koelend effect kan hebben op de omgeving. Kleinere waterpartijen kunnen zelfs bijdragen aan opwarming van de lucht tijdens de nacht (water koelt minder snel af dan lucht en geeft zijn warmte ’s nachts af). Het vervangen van betegeling door een grasstrook is natuurlijk al een stap in de goede richting om weerkaatsing van zonnestraling tegen te gaan en evaporatie van alle groene planten (waaronder gras) draagt bij aan een lagere omgevingstemperatuur. Dit effect is echter veel kleiner dan het verkoelende effect van het planten van schaduwrijk groen, bijvoorbeeld bomen, hoge struiken of een groene haag. Dit zou meegenomen moeten worden in het ontwerp van groenstroken.

Verder zijn de “juiste” maatregelen natuurlijk afgestemd op de specifieke kenmerken van een gemeente: waar al veel bomen staan is de meerwaarde van één extra boom verwaarloosbaar. Gebieden met veel hoogbouw hebben al veel schaduw, waardoor het onderbreken van gebouwblokken belangrijker wordt om luchtstroming te bevorderen. Het kopiëren van het hitteplan van de buurgemeente levert dus niet altijd de beste maatregelen op. Ook bij gemeenten met een vergelijkbare inrichting is het belangrijk om naar specifieke eigenschappen van de gemeente te kijken: wat voor het ene dorpsplein veel oplevert in de strijd tegen hitte, kan dat voor een ander plein weer anders zijn.

De -analyse

gapgapgap

Welke maatregelen zijn effectief?

Het is belangrijk om te weten welke maatregelen het meest effectief zijn om zo de juiste gewenste maatregelen in kaart te brengen. Hiervoor moet voldoende kennis over het onderwerp opgehaald worden, bijvoorbeeld door in de (wetenschappelijke) literatuur te duiken. Ook over hittestress en preventie hiervan is veel informatie te vinden. Het is dan belangrijk om al deze informatie te structureren, bijvoorbeeld door een onderscheid te maken tussen maatregelen met betrekking tot acute hittestress preventie (tijdens een hittegolf) en maatregelen op het gebied van ruimtelijke inrichting.

Welke maatregelen zijn er al genomen?

Ook een goed beeld van de huidige stand van zaken binnen de gemeente is belangrijk. Om een helder beeld te krijgen van de situatie in de gemeente is het aan te bevelen om dit vanuit verschillende invalshoeken in kaart te brengen: top-down en bottom-up. Onder top-down kun je beleidsstukken van de gemeente rekenen, waarin gemaakte afspraken staan die al uitgevoerd zijn of waar mee gestart gaat worden. Het betrekken van verschillende afdelingen is in dit proces erg belangrijk vanwege de grote omvang van het vraagstuk. Omdat het zowel over de gezondheid van inwoners en kwetsbare groepen gaat, als over ruimtelijke inrichting en het beheer daarvan, zullen alle afdelingen die hier mee te maken hebben bij het proces betrokken moeten worden. Zo ontstaat er een volledig beeld van de aanpak van de gemeente. De bottom-up aanpak houdt in dat je ook kijkt naar de ervaringen van inwoners van de gemeente. Dit kunnen mensen uit kwetsbare doelgroepen zelf zijn maar ook andere betrokken partijen zoals mantelzorgers, zorgmedewerkers en andere professionals.

Waar zit de gap voor onze gemeente?

Wanneer duidelijk is welke maatregelen wenselijk zijn op basis van hun effectiviteit en welke maatregelen er nu genomen zijn, kunnen deze naast elkaar gelegd worden. Het vergelijk geeft dan antwoord op de vraag welke maatregelen er wel gewenst zijn maar nog niet genomen worden: dit zijn passende maatregelen om op te nemen in het hitteplan. De geschiktheid van de maatregelen is dan op twee manieren verankerd: de maatregelen zijn ook daadwerkelijk effectief én ze passen bij de huidige situatie van de gemeente. Zo wordt er geen tijd en geld gestoken in maatregelen die relatief weinig bijdragen aan de preventie van hittestress of maatregelen die eigenlijk al opgenomen waren in het gemeentelijk beleid en die geen prioriteit hebben om uitgevoerd of opgeschaald te worden.

Hitteplan Houten als voorbeeld

gap-

Stap 2 bestond uit het ophalen van informatie over de situatie in de gemeente Houten. Een documentanalyse gecombineerd met interviews met diverse stakeholders (professionals die werken met ouderen en medewerkers binnen de gemeentelijke organisatie van verschillende afdelingen) liet bijvoorbeeld zien dat er een verschil bestaat tussen de huidige situatie in de noordelijke helft van Houten en de zuidelijke helft. Beide delen hebben veel groen, maar alleen in Houten-Noord biedt dit groen momenteel ook schaduw.

gapgap

Aanbevelingen aan de gemeente werden gedaan op basis van de tijdens stap 3 blootgelegde hiaten in beleidsmaatregelen. Voor gemeente Houten werd zo inzichtelijk op welk gebied er nog stappen te zetten zijn en op welk gebied er weinig of geen aanvullende acties nodig zijn. De gewenste aanvullende maatregelen zijn vertaald naar instructies in het Lokale Hitteplan Houten, uitgesplitst naar de verschillende afdelingen en tijdspaden.

Zelf aan de slag

gapgapgapgap

Tips!

Doe verdiepend onderzoek naar effectiviteit van maatregelen. Maak bij voorkeur gebruik van wetenschappelijke evidentie.

Gebruik bij het in kaart brengen van de huidige situatie verschillende invalshoeken (bijv. door middel van participatiegroepen, interviews, stakeholderbijeenkomsten of publiekspeilingen).

Zoek afstemming met alle betrokken afdelingen binnen de gemeentelijke organisatie om te voorkomen dat belangrijke aspecten over het hoofd worden gezien.

Maak gebruik van een bruikbare categorisering van maatregelen, die zich goed laat vertalen naar de organisatiestructuur van de gemeente.

gap

Artikel delen