RLI: “Sterk waarschuwingssignaal over gevolgen Omgevingswet voor toezicht en handhaving”

De zorgen over de gevolgen van de Omgevingswet voor de praktijk van toezicht en handhaving nemen steeds verder toe. Dat blijkt uit het vandaag verschenen advies Toezicht met vertrouwen: Toezicht en handhaving onder de Omgevingswet. Dit advies is uitgebracht door de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (Rli) en gebaseerd op interviews, expertbijeenkomsten en analyses van verschillende publicaties. Waar liggen de grootste pijnpunten? En hoe kunnen we de situatie verbeteren? PONT | Omgeving vroeg het aan Hanna Tolsma, hoogleraar Besluitvorming en rechtsbescherming in het omgevingsrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen en tevens raadslid en voorzitter van de Rli-commissie die het advies uitbracht.

15 October 2026

Commissievoorzitter Hanna Tolsma: “Toezichthouders en handhavers staan te springen om betere handvatten voor hun werk”. (foto: Fred Ernst)

PONT | Omgeving: De eerdere zorgen van de Evaluatiecommissie Omgevingswet over de gevolgen van het nieuwe stelsel voor toezicht en handhaving waren de aanleiding voor dit advies. Bent u desondanks geschrokken van de bevindingen?

Hanna Tolsma: “Ik ben lid van de Evaluatiecommissie Omgevingswet en was dus bekend met de signalen uit de twee reflectierapporten. In het Rli-adviestraject konden we hier verder induiken. Ons onderzoek heeft de signalen vanuit de werkvloer en het belang om in actie te komen bevestigd. Geschrokken vind ik een groot woord, maar een sterk waarschuwingssignaal willen we zeker afgeven.

Het advies kraakt zeer kritische noten over de gevolgen van de Omgevingswet voor de praktijk van toezicht en handhaving. Heeft de nieuwe wetgeving toezicht en handhaving een slechte dienst bewezen?

In het advies hebben wij het accent gelegd op de problemen die er in de praktijk bestaan. Wij hebben in de gesprekken niemand gehoord die tegen de visie achter de Omgevingswet was. Echter, de noodzakelijke veranderingen gaan niet vanzelf en vragen extra inspanningen. Daar gaan onze aanbevelingen over. In de aanloopfase naar de Omgevingswet is te weinig aandacht aan de uitvoerbaarheid besteed en het meenemen van de beroepsgroep in de veranderingen: het nieuwe stelsel moet landen in de praktijk die ermee aan de slag moet. Er is immers een fundamenteel andere werkwijze nodig.

Feit is, zoals uit het advies blijkt, dat het op dit moment niet goed gaat. Minder goed dan vóórdat de Omgevingswet werd ingevoerd.

In het rapport stellen wij: veel gaat goed, maar nog te veel niet. Wij willen de nieuwe wetgeving hanteerbaar maken voor de praktijk. Dit adviestraject geeft ons geen aanleiding om te adviseren de Omgevingswet aan te passen en om terug te keren naar het oude. De uitgangspunten zoals meer verantwoordelijkheid bij het bedrijfsleven, meer flexibiliteit en meer decentrale afwegingsruimte, stellen wij niet ter discussie.

Toch zijn er onderdelen van het nieuwe stelsel die een rol spelen binnen de bestaande problemen. Zo wordt het soms een ‘weeffout’ genoemd dat er vooral achteraf wordt gecontroleerd, zodat de schade al ontstaan kan zijn of een activiteit afgebroken moet worden. Is dat iets om te repareren?

Het advies geeft vooralsnog geen aanleiding om die uitgangspunten terug te draaien. Het is ook niet verrassend dat er meer nadruk op toezicht en handhaving komt te liggen omdat je activiteiten meer met algemene regels reguleert. Daar is vooraf voor gewaarschuwd. Omdat toezicht en handhaving bij individuele initiatieven pas achteraf geldt, pleiten wij ervoor om de ervaring van toezicht en handhaving aan de voorkant meer mee te nemen als je beleid gaat ontwikkelen en nieuwe omgevingsplannen opstelt. Betrek toezicht en handhaving bij het opstellen van die regels, zodat je – zoals we dat noemen – “toezichtbaar en handhaafbaar” beleid kunt ontwikkelen.

Gaat een decentrale aanpak, zoals de Omgevingswet bepleit, daarbij helpen?

Bij de rolverdeling tussen overheden gaat de Omgevingswet uit van het uitgangspunt ‘decentraal, tenzij’: taken worden op het laagst mogelijke bestuursniveau belegd, zo dicht mogelijk bij de burger. Dat betekent een hoofdrol voor gemeenten. Zij verdelen de schaarse ruimte over maatschappelijke functies en zijn voor veruit de meeste activiteiten het bevoegd gezag. Onze tweede aanbeveling luidt: identificeer op tijd tenzij-situaties. Het uitgangspunt is decentraal-tenzij, je zou niet willen dat alles top-down over het veld wordt uitgestort. Maar af en toe zou tenzij met hoofdletters moeten worden geschreven en niet decentraal.

Toezichthouders en handhavers geven aan dat het lastig is om genoeg informatie te verzamelen als zij pas achteraf betrokken raken bij een activiteit. Wat is uw boodschap aan hen? Hoe kunnen zij beter aan informatie komen?

Dat vraagt om het ontwikkelen van een werkwijze voor de praktijk. In de provincie Friesland zie je dat de FUMO (de omgevingsdienst van Friesland, red.) een adviesrol oppakt en daarmee aan het werk gaat, dat is een goed voorbeeld. Er zijn echter veel omgevingsdiensten en het moet ook gefinancierd worden. Onze bredere hoofdaanbeveling is daarom dat er een programma ontwikkeld wordt dat een impuls geeft aan de samenwerking tussen overheden, uitvoeringsorganisaties en het bedrijfsleven. Daarin moeten afspraken gemaakt worden over het hanteerbaar maken van het nieuwe juridische stelsel. Die moeten ook betrekking hebben op best practices en kennisdeling, zodanig dat de individuele toezichthouder op de werkvloer er wat aan heeft.

Er zijn allerlei concrete uitdagingen op de werkvloer, maar uw hoofdoplossing is wéér een programma. Waarom is een nieuw overleg- en samenwerkingsprogramma het antwoord op problemen die volgens uw eigen analyse ook voortkomen uit wetgeving, structureel capaciteitsgebrek en gebrekkige informatievoorziening?

Wij zien dit programma als een middel om nieuw elan te brengen voor de sector en de onderlinge samenwerking, en om aan de slag te gaan met onze meer inhoudelijke aanbevelingen. Er wordt nu in het veld ad hoc hier en daar wat gedaan en gerepareerd, maar dat is niet genoeg. Er moet meer overkoepelende aandacht komen voor deze pijnpunten. Dit vraagt veel meer dan lokaal aan knopjes draaien.

Met het meest prangende probleem – het confettikanon en dat toezichthouders hun informatie overal vandaan moeten halen – zijn BZK en de omgevingsdiensten goed onderweg. Onze aanbevelingen gaan meer over de specifieke zorgplicht, de decentrale organisatie en de adviesfunctie van omgevingsdiensten. ‘Minder overzicht’ is het probleem dat het meest op ieders netvlies staat.

Wat zou er na twee jaar aantoonbaar veranderd moeten zijn in het dagelijkse werk van een toezichthouder om te kunnen zeggen dat dit programma geslaagd is?

Die moet dan meer handvatten hebben gekregen om met de veranderingen onder de Omgevingswet om te gaan. Een betere informatiepositie, meer kennis en vaardigheden om met de veranderde rol om te gaan, een steviger verankerde adviesrol waar genoeg financiering voor is, meer houvast bij de specifieke zorgplicht en open normen.

Meer houvast zou welkom zijn, want zowel in het advies als uit de praktijk komt naar voren dat het werk voor toezichthouders en handhavers moeilijker is geworden.

Ja, zonder meer. Niet alleen vanwege de veranderingen onder de Omgevingswet, maar ook omdat onze samenleving complexer is geworden, met mondige burgers en complexe maatschappelijke opgaven waarmee toezichthouders uit de voeten moeten kunnen. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen.

In het Rli-advies wordt een groot aantal problemen en onvolkomenheden in de huidige praktijk benoemd. Welke schadelijke gevolgen hebben die nu en straks? Functioneert toezicht en handhaving minder goed? Vindt er daardoor onnodige milieuschade plaats? Worden activiteiten onnodig opgehouden of stopgezet? Ontstaat er onzekerheid en daardoor inefficiëntie bij ontwikkelaars?

Wij hebben hier geen concrete gegevens over, dus als wetenschapper vind ik het lastig om er iets over te zeggen, maar al deze gevolgen liggen inderdaad wel in de lijn der verwachting. De wereld van VTH was vóór de Omgevingswet al kwetsbaar. Er is veel energie ingestoken om dat te verbeteren. Daar kwam het nieuwe juridische stelsel nog overheen, dat de kwetsbaarheid heeft vergroot. Als we dat koppelen aan de complexe opgaven, mondige burgers et cetera, zien wij een neerwaartse spiraal. Dat levert vermijdbare risico’s voor de leefomgeving en de gezondheid van mensen op.

Waar bestond die eerdere kwetsbaarheid van VTH uit?

In ons advies hebben wij de randvoorwaarden voor goed toezicht op een rij gezet. Eén daarvan is bijvoorbeeld de informatiepositie van de toezichthouder, die door versnippering en de niet altijd soepele samenwerking tussen organisaties in het VTH-stelsel al suboptimaal was. Die versnippering is met de komst van de Omgevingswet alleen maar verder toegenomen. Niet alleen tussen en binnen organisaties. Gegevensuitwisseling is nog belangrijker geworden door de grote aantallen milieubelastende activiteiten (mba’s, red.) en de meld- en informatieplichten.  

Schadelijke gevolgen van de huidige problemen kunnen ook zijn: lager werkplezier, meer uitstroom en uitval van toezichthouders en handhavers.

Ja, absoluut! Deze zorg hebben wij regelmatig voorbij zien komen tijdens ons onderzoek. Het is al lastig om goede mensen te vinden voor dit werk en deze uitdagingen maken het niet eenvoudiger. Hoe dan ook hebben wij tijdens ons onderzoek ontzettend veel bevlogen en gepassioneerde toezichthouders gesproken met hart voor de zaak. Juist daarom staan zij te springen om betere handvatten voor hun werk te krijgen en kwamen in de gesprekken veel frustraties voorbij.

De specifieke zorgplicht moest flexibiliteit geven, maar volgens uw onderzoek weten bedrijven en toezichthouders soms niet waar de grens ligt en kost handhaving veel meer juridische capaciteit. Is de zorgplicht in haar huidige vorm eigenlijk wel voldoende te handhaven? Er zijn nu immers sterke interpretatieverschillen tussen omgevingsdiensten én zelfs tussen individuele toezichthouders. Wanneer heb je als ondernemer genoeg gedaan?

Dat is op dit moment inderdaad een punt van zorg voor het stelsel én een prangende vraag waar veel ondernemers mee zitten. Onze eerste aanbeveling (Verklein de onzekerheid bij bedrijven, omgevingsdiensten en bevoegde gezagen met beleid of afspraken over de invulling van de eigen verantwoordelijkheid van initiatiefnemers, red.) is gericht op het beter handhaafbaar maken van de specifieke zorgplicht, en bovendien het verkleinen van onzekerheid bij toezichthouder en bedrijfsleven. Ons idee is dat een stappenplan wordt doorlopen, zodat naar behoefte de specifieke zorgplicht per sector meer kan worden ingevuld. Zo wordt meer duidelijkheid gegeven en wordt hopelijk de handhaafbaarheid bevorderd. 

Is zo’n stappenplan niet tegen de filosofie van het nieuwe stelsel, dat juist meer vrijheid wil bieden?

Het klinkt tegenstrijdig, want we gingen in het nieuwe stelsel juist regels laten vervallen en vertrouwen leggen in de ondernemer. Desondanks zien wij dat dit vragen oproept en dat er bij zowel ondernemers als toezichthouders behoefte is aan meer zekerheid. Dat vraagt toch om meer houvast in de vorm van bijvoorbeeld een beleidsregel of handreiking. Ondernemers willen weten: wanneer doe ik het goed? En de toezichthouder wil weten: kan ik deze zorgplicht hier direct handhaven of moet ik eerst verduidelijken wat ik van deze ondernemer verwacht?

Belangrijk is wel dat de overheid niet de regie met concrete regels weer naar zich toetrekt. Deze rol zou bij de samenleving moeten liggen, terwijl de overheid verantwoordelijk is voor het overkoepelende doel en het proces.

In het advies staat dat schaarse capaciteit ertoe leidt dat impliciet wordt gekozen welke milieu-, gezondheids- en veiligheidsrisico's we accepteren. Wie behoort die keuze eigenlijk te maken: de directeur van de omgevingsdienst, het college, de gemeenteraad of de wetgever?

Die keuze zou moeten liggen bij het bevoegd gezag dat erover gaat, wat kan verschillen per bevoegdheid die wordt uitgeoefend. Ik hoop dat die zich laat adviseren door de directeur van de omgevingsdienst. Dit is sowieso een belangrijke kwestie: als je accepteert dat je door bezuinigingen op VTH een capaciteitstekort hebt en niet volledig toezicht kunt houden, accepteer je impliciet ook dat je niet alle risico’s genoeg aandacht kunt geven.

Hebben we het, tot slot, niet gewoon over kinderziektes van een nieuw systeem?

Als het gaat over praktijksignalen, hoor je vaak het geruststellende geluid dat het kinderziektes zijn die vanzelf overgaan. Hier ligt dat anders: kinderziektes gaan over, maar in dit geval gaat de transitie niet vanzelf. Er is echt meer aandacht en actie nodig om anders te gaan werken onder de Omgevingswet en die hanteerbaar te maken. Dat merken we ook in de praktijk. Precies daarom pleiten wij voor een programma dat hiermee aan de slag gaat. Dat is voor ons hét middel om het ‘anders werken’ op de werkvloer een duw vooruit te geven.

Artikel delen

Reacties

Laat een reactie achter

U moet ingelogd zijn om een reactie te plaatsen.