De vele lagen van armoede en schulden

Informele schulden zijn zeker niet altijd alleen maar een probleem, wil Odekerken benadrukken: ‘Het kan iets moois zijn, omdat mensen elkaar echt uit de brand kunnen helpen. In de periode dat ik mijn promotieonderzoek deed naar gerechtsdeurwaarders en schulden kwam het nogal eens voor dat een huisuitzetting op het laatste moment niet doorging, omdat iemand bij bekenden geld had ingezameld om alsnog de betaling te doen. Je ziet dan dat een hele wijk elkaar helpt, of vrienden of familie springen bij.’ Ook wordt soms geld geleend na een ingrijpende gebeurtenis binnen de gemeenschap, zoals een tragisch ongeluk, waarna er geld nodig is voor het regelen van een begrafenis of crematie.

onderzoek naar informele schulden

Gevaren voor gezondheid en veiligheid

Informele schulden brengen dus veel stress met zich mee, en daarmee gevaren voor gezondheid. Respondenten in ons onderzoek ‘Informele schulden: een tweezijdige medaille’ geven aan dat een informele schuld zwaarder voelt: ‘ik ben zelf op iemand afgestapt om geld te lenen’. Informele schulden kunnen zelfs gevolgen hebben voor veiligheid, geeft Odekerken aan: ‘Denk bijvoorbeeld aan ‘informele deurwaarders’ die op een intimiderende en agressieve manier het geld blijven terugvragen. Er zijn verschillende casussen waarin mensen achtervolgd worden met dreigementen. Soms gaat dit ook flink met agressie en geweld gepaard, waardoor men in het ziekenhuis terechtkomt. Denk daarnaast aan de grimmige wereld van ‘geldschieters’ die bijvoorbeeld geld uitlenen aan vluchtelingen voor de vlucht naar Nederland, maar dit voor absurd hoge bedragen doen met woekerrentes die telkens worden opgehoogd.

Escalatie

‘We zien dat mensen geld uitlenen terwijl ze het zelf eigenlijk niet kunnen missen, waardoor ze in de problemen terecht komen. Zo volgt lening op lening. We spraken een vrouw die van haar zussen geld leent terwijl haar zussen zelf ook te weinig geld hebben. Die zijn vervolgens weer van anderen geld gaan lenen. Zo ontstaat eigenlijk een hele keten van mensen die geld (uit)lenen.’

Informele schulden en jongeren

Jongeren, schulden en criminaliteit

Asielzoekers en statushouders

onderzoek van het Verwey-Jonker Instituut

Weinig grip op hulp

Informele schulden hebben diepe impact op iemands leven én sociale omgeving. Tegelijkertijd wordt er nog weinig openlijk over gesproken. Er is schaamte, schuldgevoel, angst maar ook van buitenstaanders onbegrip, want waarom leen je geld uit aan je oom? ‘In het huidige hulpsysteem ontbreken echte oplossingsrichtingen voor informele schulden’, vertelt Odekerken: ‘Mensen met informele schulden stappen niet snel naar formele hulpverlening, bijvoorbeeld omdat het aanbod niet goed aansluit op hun leefwereld. Hulpverleners hebben geen goed zicht op de wereld achter informele schulden en welke dynamieken daarbij een rol spelen.’

Andere leefdomeinen

Armoede is niet alleen een financieel vraagstuk, het raakt ook andere leefdomeinen zoals gezondheid, veiligheid en huisvestiging. Hier is gelukkig de laatste tijd steeds meer aandacht voor. ‘Bij het vraagstuk van informele schulden komen deze thema’s allemaal samen’, aldus Odekerken. ‘Interventies die zich uitsluitend richten op formele, zichtbare schulden zijn achterhaald. We weten immers dat dit slechts het topje van de ijsberg is – met daaronder nog de vaak onzichtbare informele schulden.’

Wat is dan de oplossing? Odekerken: ‘Ten eerste moeten we erkennen dat informele schulden een serieus vraagstuk vormen. De praktijk signaleert een groeiend vraagstuk. Het vergroten van kennis, bewustwording en voorlichting over informele schulden is belangrijk – voor mensen met schulden én voor professionals/hulpverleners. Grondig onderzoek is daarbij essentieel om informele schulden zichtbaar te maken en een gerichte aanpak te ontwikkelen.