Wat doet kabinet met waslijst aan adviezen VN-rapporteur recht op wonen? Bar weinig

Foto: Brian is dakloos. Hij zit op een bankje onder een poncho op zijn smartphone een film te kijken. Op deze bank kan hij gratis Wi-Fi ontvangen. © Robin Alysha Clemens/Het Beelddepot

De herstructurering van de Tweebosbuurt in Rotterdam-Zuid paste in het democratisch tot stand gekomen woonbeleid van de gemeente Rotterdam, meent demissionair minister Hugo de Jonge van BZK in de officiële kabinetsreactie op de aanbevelingen van de VN-rapporteur. “Dat niet iedereen tevreden was met dit proces en de uitkomst hiervan, is spijtig maar helaas soms ook onvermijdelijk.”

ernstige zorgen

door het ganse land het recht op wonen waslijst van ruim zestig adviezen officiële reactie

‘Tweebosbuurt blijft emblematisch voor structurele discriminatie’

Het kabinet blijkt niet van plan om iets te doen met de aanbevelingen van rapporteur Rajagopal voor de Tweebosbuurt. Hij had geadviseerd om het leed van de voormalig bewoners (de wijk is inmiddels gesloopt) officieel te erkennen, en om hen te compenseren. De Jonge laat uit niks blijken dat hij dit van plan is.

Zorgen van Rajagopal over discriminerende en racistische gronden voor de sloop van de buurt, wuift de minister weg. “De gemeente distantieert zich hier nadrukkelijk van. Niet alleen is het überhaupt niet toegestaan om achtergrond of afkomst te registreren, ook is het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid bij uitstek een sociaal programma, gericht op ondersteunen van alle bewoners van Zuid.”

legio onafhankelijke onderzoeken

Rapporteur Rajagopal is dan ook niet overtuigd van de redenering van de minister. Desgevraagd zegt hij tegen PONT | Omgeving: “De Tweebosbuurt blijft emblematisch voor de structurele discriminatie die in wetten en regelgeving is ingebakken. Herstelbetalingen moeten opnieuw overwogen worden, met volledige inachtneming van alle facetten van het recht op adequate huisvesting.”

Geen wijziging van beleid

De reactie van De Jonge op de Tweeboscasus is exemplarisch voor de gehele kabinetsreactie: geen één van de adviezen van de VN-rapporteur is voor het kabinet reden voor gewijzigd of nieuw beleid. De kabinetsreactie valt op te delen in drie categorieën: op sommige adviezen reageert de overheid dat ze al geadresseerd worden met huidig beleid, op sommige dat ze botsen met de kabinetsvisie, en op sommige dat het huidige demissionaire kabinet zich er niet over kan of wil uitlaten.

weinig concrete verbetering fundamentele weeffouten

wel mogelijk

actief

Rijk eindverantwoordelijk

Bij de legitimatie van het beleid in de Tweebosbuurt valt De Jonge terug op democratisch tot stand gekomen gemeentelijk beleid. Dat doet hij ook bij andere door de rapporteur geadresseerde problemen. Neem de criminalisering van dakloosheid. Volgens de rapporteur moet dat stoppen. De Jonge is echter niet voornemens om hier wat aan te doen, want: “Het al dan niet beboeten van uitingen van dakloosheid is een afweging die gemeenten zelf maken.”

Dat is volgens Rajagopal geen sterke redenering. “De staat heeft de verantwoordelijkheid voor alles wat onder haar jurisdictie gebeurt. Daar vallen gemeenten onder. Het feit dat gemeenten de autoriteit hebben om bepaalde keuzes te maken en dat die democratisch tot stand komen, is geen legitimatie van beleid dat botst met mensenrechten.”

Grondwetswijziging

inspanningsverplichting

nog aan te nemen

Wederom een zwakke redenering, reageert Rajagopal. “Ik wil de Nederlands overheid met respect verzoeken om dit te heroverwegen. Rechten beschermen met losse wetten is niet hetzelfde als die rechten waarborgen in de Grondwet. Bovendien geldt: zelfs als de nieuwe wet de overheidsregie op volkshuisvesting versterkt, is dit nog geen erkenning van wonen als mensenrecht. Het is de hoogste tijd dat Nederland dit recht volledig opneemt in haar wettelijk stelsel, in plaats van in los beleid.”

‘Typisch voor Nederland’

Mensenrechtenexperts die PONT | Omgeving sprak, zijn niet te spreken over hoe Nederland omspringt met de adviezen van de VN-rapporteur.

Het College van de Rechten van de mens reageert dat de regering de afgelopen tijd goede stappen zette om het recht op adequate huisvesting beter te waarborgen, maar dat er nog meer nodig is. De beleidsvrijheid van lokale overheden doet niet af aan de verantwoordelijkheid die de centrale overheid heeft om in te grijpen wanneer lokaal beleid of uitvoering mogelijk tot schendingen van mensenrechten leidt, aldus het College.

geconcludeerd

Het College voor de Rechten van de Mens staat niet alleen in haar kritiek. “Wat een slecht stuk”, zegt mensenrechtenjurist Jan de Vries desgevraagd over de kabinetsreactie. Ook hij ziet een tendens. “Dit is typisch voor hoe de Nederlandse overheid vaak reageert op terechte kritiek op hoe we met mensenrechten omgaan. Gewoon alles opsommen wat je al doet, en dan zeggen dat je al voldoet aan de aanbevelingen, terwijl dat vaak maar een stukje van de aanbevelingen raakt. Als je als overheid ‘wonen is een recht’ zegt, betekent dat ook iets. Deze reactie getuigt van heel weinig begrip van wat dat recht daadwerkelijk inhoudt.”

Ook Rosa Beets, mensenrechtenadvocaat gespecialiseerd in het recht op huisvesting bij Stichting PILP, had graag een andere gang van zaken gezien. “De VN-rapporteur heeft een uitgebreid rapport geschreven. Hij analyseert wat misgaat en dat er meer nodig is om het recht op wonen te verwezenlijken. Zijn adviezen zijn niet dwingend, maar wel gezaghebbend. Het kabinet had hier meer mee kunnen doen. Alle overheden moeten handelen in lijn met het recht op wonen. Dat gemeenten bepaalde democratische keuzes kunnen maken klopt natuurlijk wel, maar dat betekent niet per se dat dit in lijn is met mensenrechten.”

Jasper Krommendijk, hoogleraar aan de Radboud Universiteit, promoveerde op hoe verschillende landen reageren op kritiek van de VN op mensenrechtenschendingen. Hij herkent de gang van zaken, zegt hij desgevraagd. In zijn proefschrift concludeerde hij dat Nederland graag andere landen de les leest op het gebied van mensenrechten, maar vervolgens zelf weinig ontvankelijk is voor kritiek.

In dit geval is dat niet wezenlijk anders. Krommendijk: “Het woondossier geniet onder De Jonge weer de nodige aandacht. De huidige overheid neemt dit serieus, en dat zie je ook wel in de kabinetsreactie terug. De toon is positiever dan bij andere kabinetsreacties op mensenrechtendossiers. Maar nog steeds valt de reactie op de specifieke aanbevelingen onder te verdelen in twee smaken. ‘Leuk, doen we al’, of ‘we willen dit niet doen’. Die defensieve houding zien we vaak in Nederland, want we zien onszelf als het beste jongetje van de klas.”

‘Verdient meer benadering’

Rajagpoal zelf reflecteert dat hij al met al enerzijds “dankbaar” is dat de Nederlandse overheid een “serieuze poging” doet om de dialoog te starten over zijn adviezen. Hij geeft aan graag in gesprek te blijven, ook met de nieuwe coalitie.

open minded

De rapporteur benadrukt dat selectief shoppen in zijn aanbevelingen uiteindelijk niet zal leiden tot een voldoende sterke verankering van het recht op wonen in het Nederlandse beleid. Het ontbreekt de overheid aan het besef dat enkel een brede mensenrechtelijke benadering voldoende is om de “myriade aan problemen” op te lossen, zegt hij. “Sleutelen aan het systeem en dan betere resultaten verwachten, is geen goede reactie.”