Klimaatverandering bedreigt erfgoed, maar biedt ook kansen

Gevolgen minder zichtbaar

Bij ‘de gevolgen van klimaatverandering’ denken we vaak aan waterveiligheid, leefbaarheid van dorpen en steden, infrastructuur of natuur. Minder zichtbaar, maar vaak ook ingrijpend, zijn de effecten op cultureel erfgoed. Monumentale gebouwen, historische binnensteden, buitenplaatsen, archeologische vindplaatsen, museale collecties en de Hollandse Waterlinies: ze kunnen allemaal onder druk komen te staan door klimaatverandering.

Risico’s en kansen in kaart brengen

Tegelijkertijd ligt daarin ook een kans. Erfgoed is niet alleen kwetsbaar, maar kan ook helpen bij klimaatadaptatie, betogen erfgoedexperts van de provincie Utrecht. Ze zijn bezig deze risico’s en kansen regionaal in kaart te brengen, in lijn met de landelijke klimaatscan van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (2021). Het resultaat is dat de regionale klimaateffectenkaart voor het Netwerk Water en Klimaat, die binnenkort online komt, óók een kaartlaag bevat met de locaties van belangrijk erfgoed.

Erfgoed als thema vaak onderbelicht

“Erfgoed is vaak nog een onderbelicht thema in de context van klimaatverandering,” zegt Rianne Pot, een van de erfgoedspecialisten van de provincie Utrecht. “En dat is jammer, want daardoor lopen we het risico dat we erfgoed verliezen. En andersom, dat we kansen over het hoofd zien.” Door het erfgoed letterlijk en figuurlijk op de klimaatkaart te zetten, willen de erfgoedexperts daar verandering in brengen. Ze zouden graag zien dat erfgoed een vast onderdeel gaat uitmaken van risicodialogen en maatregelen op het vlak van klimaatadaptatie.

Nog altijd een rol in het waterbeheer

De kans op een dijkdoorbraak is in Nederland heel erg klein – maar niet nul. En áls er een dijk doorbreekt, dan zijn de gevolgen meteen zeer ingrijpend. Dat geldt voor Nederland als geheel, maar ook voor erfgoed. Water kan funderingen ondermijnen, muren verzwakken en historische vloeren aantasten. Ook interieurs, collecties en archieven lopen gevaar door modder en water. Archeologische resten kunnen wegspoelen, gaan rotten of hun context verliezen.

Waterwerken gaan terug tot de middeleeuwen

Maar juist op het vlak van waterveiligheid laat het verleden nu ook zijn waarde zien, legt erfgoedcollega Hester van den Ende uit. “Veel van onze historische waterwerken spelen nog altijd een rol in ons huidige waterbeheer,” zegt ze. “Dijken, sluizen, molens, gemalen en sloten: veel ervan hebben wortels die teruggaan tot de middeleeuwen, maar dragen nu nog steeds bij aan onze waterveiligheid.”

Waterlinie als waterbuffer

Voorbeelden zijn onder meer de poldermolens bij Oud-Zuilen, de Lekdijk bij Vianen en het historische sluizencomplex in de Lek bij Wijk bij Duurstede. Een ander bijzonder voorbeeld zijn de Hollandse Waterlinies. Ooit zijn die ontworpen om vijanden tegen te houden met gecontroleerde onderwaterzetting. Nu vormt het systeem van dijken, kanalen en inundatievelden een mogelijk hulpmiddel bij waterberging. Een inundatieveld is een veld dat je tijdelijk onder water kunt laten lopen.

Waterbewust in het kasteel

Ook op kleinere schaal is de geschiedenis zichtbaar. Veel historische voorbeelden van de inrichting van landschappen en gebouwen kunnen dienen als inspiratie voor modern ontwerp. Zo werd Kasteel Amerongen gebouwd in een tijd dat de Neder-Rijn regelmatig buiten zijn oevers trad. Het landgoed ligt op een natuurlijke verhoging in het landschap en is omgeven door lager gelegen polders en dijken. De slotgracht dient als buffer. Die opzet moest het kasteel beschermen tegen overstroming. Waardevolle ruimtes en bezittingen bevonden zich van oudsher niet op de begane grond, maar hoger: buiten het bereik van het water.

Bestand tegen zware regen

Ook hevige buien vormen een risico voor erfgoed. Monumenten kunnen te maken krijgen met lekkages, ondergelopen kelders, natte muren en schade aan muurschilderingen. In musea en depots kan waterschade collecties aantasten. Maar ook hier biedt erfgoed aanknopingspunten. Historische sloten, dijken en gemalen spelen nog steeds een rol bij waterafvoer en -berging.

Historisch groen van waarde

Er wordt zelfs onderzocht of oude inundatievelden van de Hollandse Waterlinies weer gebruikt kunnen worden als tijdelijke opvang voor water bij hevige neerslag.  “Ook groen erfgoed kan helpen de gevolgen van piekbuien op te vangen”, merkt Rianne Pot op. “Historische buitenplaatsen, parken en groenstructuren werken als een spons: ze nemen water op, vertragen erosie en verminderen de druk op het riool.”

Hitte en droogte

De impact van hitte en droogte op erfgoed is minder direct zichtbaar dan die van water, maar in sommige gevallen ook ingrijpend. Historische binnensteden zijn vaak versteend en houden warmte vast. Dat beïnvloedt de conditie van materialen. Hoge temperaturen zorgen bijvoorbeeld voor uitzetting en krimp van hout, metaal en steen, wat kan leiden tot scheuren en vervorming. In musea en historische gebouwen kan hitte, in combinatie met droogte, de veroudering van schilderijen, papier en textiel versnellen. Ook archeologische resten in de bodem kunnen door droogte sneller achteruitgaan.

Bodemdaling als sluipmoordenaar

Verder zorgen lage grondwaterstanden ervoor dat veen- en kleigronden inklinken. Daardoor kunnen monumenten gaan verzakken en scheuren. Historische boerderijen in West-Utrecht kampen hier nu al mee. Veel gebouwen staan bovendien op eeuwenoude houten palen, die alleen intact blijven bij een hoge waterstand. Komt er zuurstof bij, dan begint het hout te rotten.  En deze ‘paalrot’ is op veel plekken in Nederland al een probleem.

Koelte en sponswerking

In het groene landschap zijn de gevolgen van hitte en droogte nog duidelijker zichtbaar. Op veel landgoederen en buitenplaatsen zijn al eeuwenoude beuken verzwakt of afgestorven door de aanhoudende droogte en hitte in de afgelopen zomers. Ook essentaksterfte, een ziekte die vaker optreedt bij bomen onder droogtestress, kan historische beplantingen aantasten.

Erfgoed kan ook verkoeling bieden

Aan de andere kant kan erfgoed zelf bijdragen aan verkoeling. Historische gebouwen met dikke muren, kleine ramen en hoge plafonds blijven van nature koeler. Parken, lanen, terreinen van forten en waterpartijen zorgen voor schaduw en verdamping en verminderen het stedelijk hitte-eilandeffect. “Erfgoed laat dus zien dat klimaatadaptatie en ruimtelijke kwaliteit goed samen kunnen gaan,” zegt Rianne Pot. “Een historisch park is niet alleen mooi, maar ook een plek die verkoeling biedt. En veel historische landschappen functioneren als een spons die in droge tijden weer water kan vrijgeven. Door die structuren te behouden en te versterken, vergroot je de weerbaarheid tegen hitte en droogte.”

Erfgoed als inspiratie

Erfgoed moet dus geen bijzaak zijn bij klimaatmaatregelen, zeggen de Utrechtse erfgoedexperts. “Als je het vanaf het begin meeneemt in je discussies en plannen, kan het juist bijdragen aan betere en mooiere oplossingen”, besluit Hester van den Ende. En gelukkig is daar al steeds meer oog voor, merkt ze op – en komen er steeds meer hulpmiddelen beschikbaar. “Bijvoorbeeld de erfgoedlaag in de klimaateffectenkaarten van het Netwerk Water en Klimaat. Daarnaast is sinds kort de Cultuurhistorische Atlas van de provincie Utrecht vernieuwd. Die biedt nog veel meer informatie over het erfgoed, ook in relatie tot klimaatverandering.”