Onteigening door en voor Defensie: juridische kaders en maatschappelijke spanning

Nationaal Programma Ruimte voor Defensie

Met het oog op de ruimtebehoefte is het ‘Nationaal Programma Ruimte voor Defensie’ (“NPRD”) opgezet, waarin het ministerie samenwerkt met andere overheden om geschikte locaties te vinden voor militaire doeleinden. Recent heeft het ontwerp NPRD ter inzage gelegen, samen met de plan-m.e.r. Inmiddels hebben ruim 1750 partijen een zienswijze ingediend.

De voorkeurslocatie voor een kazerne is Zeewolde. Het ruimtebeslag van deze kazerne is fors: de kazerne moet plaats bieden aan vijf- tot zevenduizend soldaten. Daar is ruim 500 hectare voor nodig. In het ontwerp NPRD vermeldt Defensie over dit terrein: “Er zijn negen woningen en/of bedrijven met een agrarische functie op deze locatie aanwezig. De impact van het amoveren van woning/bedrijven op bewoners en betrokkenen is zeer groot.” Onteigening wordt niet expliciet uitgesloten.

Een ander voorbeeld van de ruimtebehoefte is de munitieopslag in Staphorst. De bestaande opslag wordt uitgebreid tot een opslag die drie tot vier keer groter is dan het gebouw dat er nu staat. Als de plannen doorgaan, dan wijzigt de functie van 44 hectare natuurgrond en 12 hectare agrarische grond naar een militaire functie, als aanvulling op het bestaande defensieterrein.

Maar, Defensie kan niet zomaar overgaan tot het bouwen van nieuwe kazernes/oefenterreinen en het onteigenen van burgers. Eerst moet voldaan zijn aan de juridische vereisten die zijn vastgelegd voor een onteigeningsbeschikking.

Juridische vereisten onder de Omgevingswet

Sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024 is het juridisch kader voor onteigening aanzienlijk veranderd. In deze nieuwe situatie moet de minister een onteigeningsbeschikking geven. Dit kan de minister alleen doen als het onteigeningsbelang een nationaal belang betreft en als de beschikking doelmatig is.

In de onteigeningsbeschikking moet dus worden aangetoond dat de onteigening noodzakelijk is in het algemeen belang, dat ook een nationaal belang moet zijn. Naar verwachting is dit door de minister goed te onderbouwen. Het ontwerp NPRD helpt hierbij. Het ontwerp NPRD onderbouwt namelijk al ten dele dat de uitbreiding van Defensie van nationaal belang is.

Daarnaast moet in de beschikking worden onderbouwd dat de onteigening noodzakelijk en urgent is. Die noodzaak ontbreekt bijvoorbeeld als niet eerst een serieuze poging is gedaan om er met de grondeigenaren via een minnelijk traject uit te komen. Defensie kan pas kan tot onteigening overgegaan als dit overleg aantoonbaar niets oplevert.

Bovendien bepaalt de Omgevingswet dat onteigening alleen mogelijk is als die is gebaseerd op een planologische grondslag. Dit is een:

- vastgesteld omgevingsplan;

- verleende omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit, of;

- vastgesteld projectbesluit.

Zo volgt uit artikel 11.6 van de Omgevingswet.

Als de planologische basis er eenmaal is, het minnelijk overleg niet heeft geleid tot overeenstemming, en de onteigeningsbeschikking is gegeven, dan kan het traject om te komen tot daadwerkelijke onteigening daarna nog een langdurig proces zijn. Tegen de onteigeningsbeschikking staan namelijk – uiteraard – rechtsmiddelen open.

Defensie onderkent de maatschappelijke impact van deze procedures. Die is natuurlijk groot. Burgers en agrariërs maken zich zorgen nu het minnelijke overleg al is gestart. Zo schreef de Nieuwe Oogst: “Boosheid, ongeloof en verdriet. Dat brengen de uitbreidingsplannen van Defensie teweeg onder boeren in het Drentse Laaghalerveen. De plannen waarbij bijna 300 hectare landbouwgrond wordt onteigend, slaan in als een bom. 'Hoe kunnen wij verder, en waar?', vragen de boeren zich af.”1 Tegelijkertijd is het niet verwonderlijk dat Defensie al is gestart met gesprekken over grondverwerving, gelet op de lange doorlooptijd van procedures (zowel voor planologie als voor onteigening).

Tot slot

Dat Defensie meer ruimte nodig heeft in deze tijd van internationale spanningen is begrijpelijk. Maar het betekent ook dat agrariërs en burgers geraakt worden door plannen waar ze weinig invloed op lijken te hebben. Hoewel de Omgevingswet duidelijke regels stelt voor onteigening, geeft dat nog geen antwoord op de zorgen en emoties van eigenaren in de betrokken gebieden. Eén ding is duidelijk: het ontwerp NPRD en de minnelijke gesprekken vormen het startschot voor een potentieel langdurig traject.