Cruciale keuzes voor toekomstbestendige industrie

Die vraag staat centraal in het nieuwe rapport Kiezen of verliezen van de Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR), dat onder aan deze pagina te lezen is. In het rapport beantwoordt de raad die vraag nadrukkelijker dan voorheen. Niet alles kan, en juist daarom zijn keuzes belangrijk. PONT was aanwezig tijdens een door de WKR georganiseerd persgesprek en kreeg een toelichting op het rapport.

Vaart maken

De WKR is een onafhankelijke, interdisciplinaire adviesraad die regering en parlement adviseert over de ontwikkeling van een klimaatneutrale en klimaatbestendige samenleving. Daarbij baseert de raad zijn advies op wetenschappelijke inzichten en houdt hij oog voor andere maatschappelijke opgaven, zoals economische ontwikkeling, gezondheid en leefbaarheid.

“Een ongevraagd advies, maar met een duidelijke aanleiding”, begint Henri de Groot, raadslid van de WKR. Met het huidige beleid en tempo ligt Nederland niet op koers om de klimaatdoelen te halen. De afname van industriële emissies "verloopt traag, terwijl de maatschappelijke zorgen over de impact van zware industrie op leefomgeving en gezondheid juist toenemen". Het rapport is dan ook bedoeld om vaart te maken, benadrukte De Groot tijdens het persgesprek.

Als vertrekpunt kiest de raad expliciet voor het concept van brede welvaart. De transformatie van de industrie is volgens de WKR geen louter technologische of economische puzzel, maar een brede maatschappelijke opgave. Het gaat om het vinden van een balans tussen verdienvermogen, sociale inclusie en verduurzaming, en om recht te doen aan zowel huidige als toekomstige generaties. Brede welvaart is daarmee het richtinggevende instrument voor beleidskeuzes.

De adviezen

Na die positionering gaat de raad over tot de kern: wat moet er concreet gebeuren om de industriële transformatie op gang te brengen? Het rapport bevat acht aanbevelingen, geordend in twee clusters. Het eerste cluster draait om het maken van keuzes en hoe die keuzes tot stand moeten komen.

1. Maak keuzes voor een rechtvaardige transformatie

Allereerst stelt de WKR dat de regering expliciet moet bepalen welke industriële activiteiten toekomstperspectief hebben in een klimaatneutrale economie. Die sectoren verdienen een sterke concurrentiepositie en actieve ondersteuning van de overheid. Niet elke industrietak kan rekenen op dezelfde mate van steun. De raad ziet onder meer de chemische industrie als een kansrijke sector, mits deze verduurzaamt.

2. Beschouw die transformatie als brede maatschappelijke opgave

De keuzes uit het eerste punt moeten worden ingebed in een rechtvaardige transitie. Heleen de Coninck, plaatsvervangend voorzitter, benadrukt dat draagvlak niet vanzelfsprekend is. “Als een burger zich niet meegenomen voelt, creëer je een risico dat je je eigen verzet aan het organiseren bent.” Brede welvaart moet leidend zijn.

3. Werk de keuzes uit in gebiedsvisies

De keuzes moeten vervolgens worden vertaald naar gebiedsvisies. De raad pleit voor een langetermijnblik bij ruimtelijke inrichting: kijk ten minste honderd jaar vooruit en toets op klimaatadaptatie.

4. Dek de risico’s rond investeringen af

Onzekerheden over vraag, technologie en beleid remmen investeringen, terwijl de markt deze risico’s slechts beperkt kan afdragen. Volgens de raad ligt hierbij de rol bij de overheid om alle risico’s af te dekken.

Het tweede viertal aanbevelingen richt zich op instrumenten: hoe zorg je ervoor dat duurzame keuzes ook daadwerkelijk rendabel worden voor bedrijven?

5. Houd vast aan ETS

Een belangrijk ankerpunt is het Europese emissiehandelssysteem (ETS). De WKR adviseert vast te houden aan het afgesproken reductiepad richting nul nieuwe emissierechten in 2040. De Groot noemde ETS “het slimste instrument dat is bedacht”: door doelen vast te leggen, ontstaat vanzelf een prijsprikkel. Voorwaarde is wel dat handhaving serieus wordt genomen en dat de opbrengsten worden teruggesluisd naar verduurzaming van de industrie, bijvoorbeeld via een duurzaam industriefonds (zie ook aanbeveling 8).

6. Beprijs de klimaatkosten

Het principe ‘de vervuiler betaalt’ is nog onvoldoende verankerd in het belastingstelsel. Juist door klimaatkosten te beprijzen, kunnen vervuilende activiteiten sneller worden uitgefaseerd en worden duurzame alternatieven aantrekkelijker.

7. Stimuleer vraagcreatie via normering

Voor het creëren van marktvraag wijst de WKR vooral op normering. Door duidelijke normen te stellen, sluit de overheid bepaalde routes af en dwingt zij innovatie in de gewenste richting. Dat maakt nieuwe, duurzame verdienmodellen mogelijk, juist omdat bedrijven weten waar ze aan toe zijn.

8. Creëer een duurzame-industriefonds

Tot slot pleit de raad voor de oprichting van een industriefonds om nieuwe, duurzame industrieën te ondersteunen. In de vroege ontwikkelingsfase is overheidssteun nodig om innovaties marktrijp te maken. Die steun moet wel gericht zijn: bedoeld voor de sectoren en bedrijven waarvoor bewust is gekozen.

Geen escape

De Groot benadrukte tijdens het persgesprek dat het rapport geen blauwdruk is waarin iedereen wordt bediend. Juist niet, want “niet alles kan,” zegt hij, “en juist daarom moet je keuzes maken. En de burger daarin meenemen.” Het verkleinen van de afstand tussen industrie en maatschappij is erg belangrijk. Gebiedsvisies kunnen helpen om die verbinding concreet te maken, maar alleen als ze ook echt aansluiten bij wat er leeft in een regio.

Of de aanbevelingen uit Kiezen of verliezen daadwerkelijk door de politiek worden opgepakt, durft De Groot niet met zekerheid te zeggen. Hij zit immers niet in de regering. Wel benadrukt het raadslid dat de context nu veranderd is. De urgentie is groter dan ooit, niet alleen door het klimaatprobleem zelf, maar ook door geopolitieke ontwikkelingen. Bovendien is het juridisch kader scherper geworden. “Rechters hebben de laatste tijd meerdere keren duidelijk gemaakt dat zij zullen ingrijpen als de politiek niet gaat acteren. Er is geen escape meer.”

Lees hier het Rapport Kiezen of verliezen van de Wetenschappelijke Klimaatraad.