De opwarming van de aarde komt dicht bij het Parijsdoel van 1,5 graden Celsius, als we er al niet voorbij zijn(1). Ook blijkt uit recent onderzoek dat kantelpunten steeds dichterbij te komen, zoals een mogelijke stilligging van de golfstroom in de Atlantische Oceaan. Hierdoor kan de zeespiegel op sommige kustplekken nog zo een 70 centimeter extra stijgen(2). In dit scenario zou het Europese klimaat zo’n 3 graden per decennium kunnen afkoelen, met een snelheid waardoor adaptatie onmogelijk wordt(2). Als we zo dicht bij gevaarlijke kantelpunten zitten, waardoor landbouw bijvoorbeeld niet meer mogelijk is in Europa, is het dan gerechtvaardigd om climate of geo-engineering in te zetten in een poging te redden wat er te redden valt?

Een gordijn voor gletsjers

Een voorbeeld van geo-engineering is een nieuw onderzoek naar het vertragen van het smelten van gletsjers op de zuidpool. Amerikaanse onderzoekers kijken of een gigantisch onderwatergordijn de oplossing kan bieden(3). Het gordijn moet als een buffer dienen voor warm water dat tegen de gletsjer kan klotsen. Hierdoor zal én de zeespiegel minder hard stijgen én kan er langer geprofiteerd worden van het albedo-effect (het zonlicht-reflecterend effect) van de gletsjer. Maar er hangen ook een hoop onzekerheden aan een dergelijke ingreep. Veel is nog onduidelijk en onzeker, zoals het effect dat het zoutgehalte heeft op de stroming van het water.

Wetenschappers zijn verdeeld over geo-engineeringprojecten op deze schaal. Ook al is het onduidelijk of dit project kan werken, sommige wetenschappers vinden dat onderzoek nodig is. Hun argument: als grote ijskappen onstabiel dreigen te worden dan is het onderzoek voor de zekerheid al gedaan.

Een ander kamp is kritischer en is bang dat de dieperliggende oorzaken van klimaatverandering niet worden aangepakt. Het idee dat alles door de mens aan te passen is zou verminderde motivatie geven voor klimaatmitigatie(4). Bedrijven en landen zouden achterover kunnen gaan leunen en wachten tot technologie het oplost, zodat ze op de zelfde manier door kunnen blijven gaan met het uitstoten van CO2.

Solar geo-engineering

Onderzoekers van het KNMI en de TU Delft hebben onlangs in het licht van geo-engineering ook onderzoek gedaan naar het effect van een zonsverduistering op stapelwolken(5). Stapelwolken bleken bij een zonsverduistering van 15 procent al te verdwijnen. Volgens de onderzoekers is hun onderzoek relevant voor stratospheric aerosol injection. Dit is een manier om het klimaat te beïnvloeden door kleine stofdeeltjes zoals zwaveldioxide in hogere luchtlagen te verspreiden. Hetzelfde effect dat een vulkaanuitbarsting heeft op het klimaat.

Deze deeltjes weerkaatsen zonlicht, wat zorgt voor afkoeling van de aarde. Maar als het zonlicht in een hogere luchtlaag wordt afgeketst, betekent dit mogelijk ook dat stapelwolken verdwijnen. En laten stapelwolken nou net ook het albedo-effect hebben en zonlicht weerkaatsen. Daarnaast kunnen door het verdwijnen van stapelwolken wind- en neerslagpatronen veranderen. De onvoorspelbaarheid van dit soort projecten is dus groot, de onderzoekers raden daarom aan meer onderzoek te doen naar ongewenste bijeffecten van solar geo-engineering.

Europees onderzoek

Verschillende onderzoeken naar de mogelijkheden van geo-engineering zijn dus al in volle gang. Maar wie bepaalt waar en wanneer zoiets toegepast kan worden? En welke afwegingen zouden hieraan ten grondslag moeten liggen? Het gaat immers over het voortbestaan van leven op de gehele planeet, en ingrijpen op één plek, kan op een andere plek grote gevolgen hebben.

Deze vraag staat centraal in een Europees onderzoek. In 2022 heeft de Europese Commissie een tender uitgezet om ethische vragen rond solar radiation management (SRM) te onderzoeken(6). SRM is het overkoepelende begrip dat gaat over het ingrijpen door middel van het terugkaatsen van zonlicht, zoals stratospheric aerosol injection. Wetenschappers van universiteiten uit heel Europa werken sinds dit jaar samen in het project Co-CREATE om zo randvoorwaarden te schetsen voor verantwoord onderzoek naar SRM(7).

Non-Use Agreement voor solar radiation management

Het onderzoek van de Europese Unie is opvallend, aangezien er in 2022 is er een Non-Use Agreement is getekend door meer dan 60 wetenschappers, omdat implementatie van SRM wereldwijd niet op een inclusieve, eerlijke en effectieve manier zou kunnen worden bestuurd en het onaanvaardbare risico's met zich meebrengt als klimaatbeleidsoptie(8). Doordat de risico’s van SRM nooit volledig kunnen worden gekend moet het volgens de ondertekenaars verboden worden.

Intussen heeft een Silicon Valley-startup het heft in eigen hand genomen. Het is begonnen met het loslaten van ballonnen gevuld met zwaveldioxide in de stratosfeer(9). Het bedrijf Make Sunsets verkoopt zogenoemde Cooling Credit offsets. Waarmee, volgens hen, een ton aan CO2-opwarming voor een jaar wordt bespaard(10). Tot verontwaardiging van wetenschappers, omdat hiermee het risico bestaat dat SRM in z’n geheel in diskrediet zou worden gebracht(11).

Het bedrijf zet precies in op waar veel wetenschappers bang voor zijn, het achteroverleun-effect. Als CO2-uitstoot te compenseren is door zwaveldioxide de lucht in te sturen, dan hoeven bedrijfsprocessen niet te verduurzamen. Het komt uiteindelijk neer op de klassieke discussie of problemen op te lossen zijn met technologie, of dat er harder moet worden ingezet op gedragsverandering, om zo klimaatmitigatie nog een kans te geven.

1 https://www.vox.com/23969523/climate-change-cop28-paris-1-5-c-uae-2023-record-warm

2 https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adk1189

3 https://www.change.inc/ict/opmerkelijk-gletsjers-beschermen-met-een-gigantisch-onderwatergordijn-40791

4 https://www.uarctic.org/news/2024/1/could-giant-underwater-curtains-slow-ice-sheet-melting-news-article-in-nature/

5 https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/dim-het-zonlicht-en-wolken-lossen-op

6 https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/opportunities/topic-details/horizon-cl5-2023-d1-01-08

7 https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/how-to-participate/org-details/999999999/project/101137642/program/43108390/details

8 https://www.uu.nl/en/news/call-for-non-use-agreement-solar-geoengineering

9 https://www.technologyreview.com/2022/12/24/1066041/a-startup-says-its-begun-releasing-particles-into-the-atmosphere-in-an-effort-to-tweak-the-climate/

10 https://makesunsets.com/products/join-the-next-balloon-launch-and-cool-the-planet

11 https://sciencebusiness.net/news/green-technology/new-reports-bolster-case-research-controversial-earth-cooling-geoengineering

Over de auteurs

  • Jaël Poelen

    Jaël Poelen is Nieuwsredacteur duurzaamheid en klimaat bij PONT.

    PONT | Data & Privacy

Gerelateerd nieuws

Het opstellen van KPI’s voor de inkoop van Jeugdhulp, waar let je op?

Gemeenten willen met de inkoop van jeugdhulp of maatschappelijke ondersteuning doelen bereiken. Kritische prestatie indicatoren of KPI’s zijn een belangrijk hulpmiddel om de voortgang te bewaken en de activiteiten te structureren. In de praktijk gaat het vaak mis bij het opstellen van goede KPI’s. Hoe kan het wel?

Zorg & Sociaal

Cliëntondersteuning: ‘oliemannetjes’ in de zorg

Het is niet makkelijk om in ‘de zorg’ je weg te vinden. Er is een breed palet aan regelingen die lang niet allemaal bekend zijn en soms ook belemmerend werken. Daarnaast is er sprake van ‘machtongelijkheid’ tussen de burger aan de ene kant en ‘de overheid’ aan de andere kant. Dat kan een gemeente zijn, het zorgkantoor, maar bijvoorbeeld ook het indicatie orgaan (CIZ) dat over de toegang tot de Wlz gaat of de instantie die de eigen bijdrage oplegt (CAK). De zorgverzekeraar is geen ‘overheid’ maar de machtsongelijkheid is vergelijkbaar.

Zorg & Sociaal

Jongeren in Nederland blijven koplopers in sociale relaties

Vergeleken met leeftijdgenoten uit andere landen praten Nederlandse jongeren makkelijk met hun ouders als ze ergens mee zitten. Ook ervaren zij veel steun van hun gezin, maar ook van vrienden, klasgenoten en leraren. Daarnaast voelt de Nederlandse jeugd zich minder vaak eenzaam dan leeftijdgenoten uit andere landen. Dat schrijven jeugdonderzoekers van de Universiteit Utrecht, het Trimbos-instituut en het Sociaal en Cultureel Planbureau in de HBSC-factsheet waarin Nederlandse jongeren op het gebied van welzijn en gebruik van genotsmiddelen worden vergeleken met leeftijdgenoten uit andere landen.

Zorg & Sociaal

Stapelfacturen voor eigen bijdrage Wmo en Wlz: Maak de wetgeving overzichtelijker en eenvoudiger

Ze haalden niet de voorpagina’s, de recent gepubliceerde resultaten van het door de Algemene Rekenkamer uitgevoerde verantwoordingsonderzoek 2023 van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Toch was de informatie in paragraaf 4 (incl. sub paragraven en bijbehorende bijlage 3) wel aanleiding voor SP kamerlid Dijk om op 29 mei een motie in te dienen om het in deze paragraaf beschreven vraagstuk (nu eindelijk eens) aan te pakken.

Zorg & Sociaal